014.pdf

(435 KB) Pobierz
Małgorzata Samojedny
Sunnickie szkoły prawa muzułmanskiego
Jeden prawnik może bardziej przeciwstawić
się szatanowi niż tysiąc niewykształconych lu-
dzi ich modlitwami
1
Słowa kluczowe:
islam, sunnici, szkoły prawa.
Wstęp
Wśród wielu pojęć prawa muzułmańskiego jednym z najważniejszych jest
idżtihad
– wielopokoleniowa, wytężona praca prawników muzułmań-
skich, których celem było usystematyzowanie źródeł prawa islamu, jest
to także synonim oznaczający twórczy okres rozwoju arabskiego prawa.
Idżtihad,
jest to także pewien stopień wiedzy, która umożliwia samo-
dzielne rozstrzyganie spornej materii ze sfery prawnej i teologicznej. Jest
to dysponowanie uprawnieniem do dokonywania rozstrzygnięć gdy Ko-
ran bądź sunna nie dają jednoznacznej odpowiedzi. Należy podkreślić, że
cały okres kształtowania myśli prawnych muzułmańskiej jurysprudencji
nazywano okresem „wysiłku rozumowego”.
1
Przysłowie arabskie, za: R. Tokarczyk,
Współczesne kultury prawne,
Wydawnictwo
Wolters Kluwer Polska, wydanie 6, Warszawa 2007, s. 212.
186
S
AMOJEDNY
M
AŁGORZATA
Początkowo fundamentem był Koran i sunna Proroka. Z czasem na-
stępowała dalsza rozbudowa systemu prawnego poprzez wprowadzenie
dodatkowych źródeł w postaci analogii i konsensusu. Również powszech-
ne było dokonywanie absorpcji wybranych składników porządku praw-
nego krajów podbitych, oczywiście z odpowiednim usankcjonowaniem
tych regulacji w naukach islamu
2
. Natomiast rola twórców nauki prawa
muzułmańskiego sprowadzała się do odgadnięcia zamysłu Allaha, jaki
został przekazany bezpośrednio w Koranie i sunnach. A jeśli nie sposób
odnaleźć jasnych wskazań określonego zachowania w powyższych źró-
dłach, to określenie sposobów stosowania
kijas
czy
idżma.
Wielu uczo-
nych muzułmańskich ma rozbieżne spostrzeżenia i stanowiska odnośnie,
już wcześniej przybliżonych, źródeł prawa, ich stosowania oraz wykładni.
Darem od Allaha jest wolność w podejmowaniu decyzji, jednak sła-
ba natura człowieka oraz niemożność przewidzenia konsekwencji wła-
snego postępowania, wielokroć sprowadza go na złą ścieżkę, zatem aby
uchronić wiernego przed „nim samym”, uczeni islamscy dokonali usys-
tematyzowania drogi właściwego postępowania. Teolodzy muzułmańscy
posiadali kompetencje do wydawania sądów, będących podstawą do wy-
dawania rozstrzygnięć z zakresu religii i prawa. Z czasem liczba uczonych
analizujących prawo rosła. Łączyli się w grupy o określonych poglądach
i zaczęli tworzyć „szkoły”. Pierwotnie zespoły myślicieli były anonimowe,
a znane były tylko ogóle poglądy jakie reprezentowali. Następnie wyło-
niły reprezentantów, z którymi utożsamiane były poglądy a nawet i kre-
owały nazwy szkół, co zostanie szerzej opisane w dalszej części.
Szkoła hanaficka
Szkoła wzięła swoją nazwę od uczonego Abu Hanifa (zm. 767 r. n.e.).
Jako pierwszy imam opracował on pełną doktrynę prawa islamskiego
a następnie założył
mazhab,
czyli szkołę prawa islamskiego. Uczony sku-
pił wokół siebie wielu uczniów. Wśród nich należy wyróżnić Abu Jusufa
i Muhammad Asz-Szajbaniego, dzięki którym szkoła hanaficka stała się
jedną z najpopularniejszych w Arabii.
Abu Hanifa nie był sędzią praktykiem ani nawet nie piastował żadnej
oficjalnej funkcji urzędnika. Raczej należałoby określić go jako teoretyka,
2
J. Bielawski,
Islam,
Krajowa Agencja Wydawnicza, Warszawa 1980, s. 84.
S
UNNICKIE SZKOŁY PRAWA MUZUŁMANSKIEGO
187
prawnika – filozofa. Okres w którym rozwijała się jego twórczość można przy-
porządkować do dynastii Omajjadów. Jednak należy podkreślić, że dopiero
za panowania kolejnej dynastii Abbasydów przypadł największy rozkwit szko-
ły hanafickiej, będący wynikiem pracy samego założyciela oraz jego uczniów
3
.
Aby zrozumieć pierwotną koncepcje, która była myślą przewodnią
innowacyjnej szkoły prawa muzułmańskiego wprowadzoną przez Abu
Hanifa, należałoby cofnąć się do okresu, w którym on sam pobierał na-
uki. Nie bez znaczenia jest tu osoba jego nauczyciela, który zaszczepił
w nim pewne niestandardowe praktyki – był nim Abi Suleyman (zmar-
ły w 738 r. n.e.). Abi Suleyman, ówcześnie, uznawany był za wybitnego
znawcę prawa, szczególnie na terenie Iraku, ale jednocześnie powszechnie
wiadoma była jego niewielka znajomość tradycji, czyli hadisów. Zatem
trudno się dziwić, iż jego uczeń Abu Hanifa również nie przywiązywał
specjalnej uwagi do tego źródła prawa przy rozstrzyganiu kwestii spor-
nych. Dodatkowo należy podkreślić, że uczony był bardzo krytyczny
w stosunku do pojawiających się sunn. Był wymagający w zakresie udo-
wodnienia danej tradycji i wielu z nich nie dawał wiary
4
.
Celem Abu Hanifa było usystematyzowanie reguł i zasad jakie funk-
cjonowały w prawie islamskim. Przedmiotowe zasady i reguły powinny
wywodzić się z podstawowych źródeł prawa islamskiego – przede wszyst-
kim z Koranu i miały służyć do rozwiązywania kwestii prawnych. Jednak
pierwszoplanową rolę w rozumowaniu Abu Hanifa odgrywał
kijas,
czyli
stosowanie analogii, w przypadku gdy ani Koran ani sunna nie rozwiązuje
konkretnego dylematu, wówczas należy posiłkować się innym, lecz podob-
nym przypadkiem, który został już należycie zinterpretowany. Aby dana
analogia mogła być uznana za źródło prawa muzułmańskiego musi speł-
niać określone warunki. Przede wszystkim musi istnieć kazus wyjściowy.
Jednocześnie musi on zawierać interpretację, aby mogła zostać użyta do
wykładni innego kazusu. Niezbędny jest również kazus nierozstrzygnięty,
który wymaga zastosowania zasady analogii, ponieważ nie odnaleziono
jego rozwiązania w dwóch podstawowych źródłach prawa muzułmańskie-
go – Koranie i sunnie. I dodatkowo oba kazusy, rozstrzygnięty i nieroz-
strzygnięty, muszą mieć tę samą podstawę prawną
5
. Istotnym elementem
3
4
5
J. Bielawski
Islam…, op. cit.,
s. 87.
D. Zacharias
Fundamentals of the Sunni Schools of Law,
article based a speech held
at the Heidelberg Research Fellow Conference October 17, 2005, s. 494.
S.W. Witkowski,
Wprowadzenie do prawa muzułmańskiego,
Wydawnictwo Naukowe
Scholar, Warszawa 2009, s. 50.
188
S
AMOJEDNY
M
AŁGORZATA
w rozumowaniu uczonego była także opinia własna, czyli
raj.
W przy-
padkach, w których sama analogia nie była wystarczająca i pojawiały się
pewne wątpliwości czy rozbieżności w interpretacji, wówczas uczony po-
siłkował się opinią własną. Bazą dla opinii własnej było rozważenie istoty
sprawy przez pryzmat rozważań ex eaquo et bono. Przytoczony sposób ro-
zumowania stał się wizytówką szkoły hanafickiej i został nazwany
istihsan.
Jest to metoda opierająca się na preferencji, a zatem przewidywała zasto-
sowanie w danej sytuacji przepisu, który w konkretnych okolicznościach
byłby odpowiedniejszy a jednocześnie przy wydawaniu wyroku sędziowie
powinni kierować się dobrem pojedynczego muzułmanina. Celem stoso-
wania przedmiotowej metody było udoskonalenie analogii. Zatem nie bez
przyczyny Abu Hanifowi został przez współczesnych mu nadany przydo-
mek Imama Analogów
6
.
Jednocześnie należy wskazać, że sposób rozumowania
istihsan
oraz sze-
roko rozumiana analogia, charakteryzująca hanaficką szkołę prawa w za-
woalowany sposób wprowadziła do prawa muzułmańskiego jako jego źró-
dło –
raj.
Wprowadzenie tak nowatorskiego rozwiązania w postaci opinii
własnej, własnego osądu, pozwoliło na uelastycznienie skostniałego syste-
mu wydawania opinii prawnych, które dotychczas były ściśle powiązane
z literą Koranu.
Oczywistym jest, że takie rozwiązanie, dla wielu uczonych, było nie-
dopuszczalnym odejściem od pierwotnych metod prawnych. Dlatego
też, koncepcja rozpowszechniana przez szkołę hanaficką była wielokrot-
nie atakowana i dyskredytowana. Podobnie było z samym uczonym Abu
Hanifem, który nie jednokrotnie był ofiarą niewybrednych epitetów.
Muhammad asz-Aszafi’i, założyciel szkoły szafiickiej, przyrównał meto-
dologię stosowaną przez hanafitów, do sztuczki kuglarza. Natomiast tra-
dycjonaliści oskarżali szkołę hanaficką o to, że jej działanie doprowadzi,
poprzez samowolne odsunięcie pierwotnych źródeł na rzecz subiektyw-
nych własnych opinii, do relatywizowania nieodpowiedniego zachowa-
nia, takiego jak cudzołóstwo czy, niedopuszczalne przez zasadnicze źró-
dła prawa islamskiego, nielegalne związki seksualne. Jednak, pomimo
tak silnego ataku ze strony innych uczonych, szkoła hanaficka oparła się
krytyce. Nasuwa się oczywisty wniosek, że wypracowane metody stano-
wiły zwarty i solidny fundament, na którym kontynuatorzy Abu Hanifa
rozpowszechniali nową myśl prawną.
6
D. Zacharias,
op. cit.
s. 495.
S
UNNICKIE SZKOŁY PRAWA MUZUŁMANSKIEGO
189
Najważniejsza rolę w upowszechnieniu szkoły hanafickiej odegrał Abu
Jusuf (zm. 795 r.). Wynikało to z funkcji jaką piastował Abu Jusuf za pa-
nowania Kalifa Haruna ar-Raszida z rodu Abbasydów. Uczonemu została
powierzona rola głównego sędziego Kalifatu. Należy wspomnieć, że wy-
różniał się znajomością niezliczonych subtelności prawa muzułmańskie-
go, a dodatkowo był wyjątkowo inteligentny i pomysłowy. Ze względu
na wymienione przymioty powierzone zostało mu zadanie wyznaczenia
sędziów na dane regiony państwa muzułmańskiego. Pełniona funkcja
umożliwiła Abu Jusufowi na obsadzenie stanowisk swymi uczniami, co
pozwoliło na rozprzestrzenienie nauk swego mistrza. Podczas pełnienia
swych obowiązków stworzył wybitne dzieło prawne ówczesnej Arabii,
była to księga podatków
Kitab al-charadż.
Był to zbiór przepisów praw-
nych i zasad postępowania z zakresu dochodów państwa i podatków
7
.
Trzeba zaznaczyć, że kodyfikacja przepisów państwa, z  okresu wciąż
kształtującego się państwa muzułmańskiego, nie była zadaniem łatwym.
Uczony musiał pogodzić przepisy wynikające z religii islamskiej oraz re-
alia życia społeczności arabskiej z końca VIII wieku. Księga przetrwała
do naszych czasów i jest nieocenionym źródłem wiedzy o ówczesnym sys-
temie prawnym, podatkowym oraz obrazowo ilustruje relacje społeczne
i proste życie mieszkańców średniowiecznej Arabii.
Drugim najbardziej uznanym propagatorem szkoły hanafickiej, obok
Abu Jusufa, był Muhammad ibn al-Hasan asz-Szajbani (zm. 805  r.).
Uczeń wielu mistrzów. Nauki pobierał u Abu Hanify, gdzie poznał metodę
uwzględniająca opinię własną –
raj,
wiedzę na temat tradycji, czyli sunn
Proroka, pogłębiał pod okiem założyciela konkurencyjnej szkoły malikic-
kiej – Malika ibn Anasa. Był również uczniem Abu Jusufa. Wszechstron-
ne wykształcenie i szeroka wiedza prawnicza, zdobywana pośród mistrzów
reprezentujących różne szkoły prawa, często będących w konflikcie meto-
dologicznym, zaowocowały dość umiarkowanymi poglądami. Sam asz-
-Szajbani określał się jako zwolennik szkoły hanafickiej i jej spekulatywnej
zasady preferencji, jednak trzeba zaznaczyć, że często korzystał ze zbiorów
tradycji Proroka –
hadisów.
Uczony był autorem wielu dzieł z zakresu pra-
wa muzułmańskiego. Należy wyróżnić Wielką Księgę Dróg Postępowania
Kitab as-sijar al-kabir,
która zawierała elementy islamskiego prawa naro-
dów, oraz Księgę Podstawową o Gałęziach Prawa
Kitab as-asl fi’l-furu
8
.
7
8
J. Bielawski,
Islam, religia państwa i prawa,
Wiedza Powszechna, Warszawa 1973, s. 168.
Ibidem,
s. 169.

Plik z chomika:

Inne pliki z tego folderu:

Inne foldery tego chomika:

Zgłoś jeśli naruszono regulamin