DWIE RADY - Rodziewiczówna Marja.rtf

.m

/

MAR J A RODZIEWICZÓWNA

DWIE RADY

              POZNAŃ             

WYDAWNICTWO POLSKIE R. WEGNERA

Przy bocznej, leśnej drożynie palii się ogienieczek dymny, założony z wilgotnych gałązek i martwego liścia.

Ludzi kilkoro obozowało wkoło ogniska, spoczywając w milczeniu.

Bór szumiał w jesiennym powiewie i była cisza posępna, że słychać było opadanie kropel mgły z igliwia sosen.

Ale jeden z obozujących głowę odwrócił w mrok drożyny, źrenice natężył, uszu nastawił.

—              Kunie człapią! — mruknął.

—              Siła ? — spytał drugi, na łokciu się unosząc.

—              Nie wicia, ale w rynsztunku.

—              Wywiad, szpieg prowadzi — dodał trzeci, wstając z ziemi i w mrok leśny topiąc wzrok.

Inni się nie zajęli wieścią. Jeden spał, okrywszy twarz połą kapoty, dwóch przewracało karty starej księgi, jeden pilnował ogniska, podsycając je chró- stem, dwóch na uboczu półgłosem odmawiało pacierze.

Stary, potężny dąb przydrożny nad całą gromadką roztaczał konary i widoczni byli w blasku ognia.

I oto w blask ten wynurzyły się z boru trzy postaci — jedna piesza, dwie konne — i stanęły o kilka kroków. Po chwili pieszy zbliżył się jeszcze bardziej i bystro obejrzał obozujących.

—              Wy, ludzie, skąd? — zagadnął.

—              Rozpraw się z nim, Bartoszu — rzekł ten, który był ich pierwszy dojrzał, i wyciągnął się napowrót u ognia.

Przed pytającym stanął chłop płe- czysty, rosły, potężny, w sukmanie długiej, w czapce na ucho.

—              Od Jasnej Góry idziewa.

—              Glejt od komendy macie?

—              Od samej najwyższej.

—              A dokąd idziecie?

—              Do Warszawy.

—              Zbiegi?

—              My!

Chłop podniósł ramię z rozmachem, w garść plunął i skoczył do pytającego.

Tamten się w bok usunął, obejrzał się na konnych. Już tylko jeden jeździec został na drodze, drugi oddalił się, zapewne po sukurs.

Pozostały, nieruchomy, upiorny, w swym ciemnym płaszczu i pikelhaubie, okropnym głosem warknął po niemiecku:

—              Spokojnie, języka zasięgnąć, wybadać! Nie mają broni. Mamy czas.

Pieszy zwrócił się do chłopa. Podawał mu cygaro.

—              Nie chciałem ubliżyć. Zbiegów pełne drogi. Proszę podać imiona, pokazać glejt, damy jeszcze eskortę. Widzę, że księża są wśród was?

Obok chłopa stanął nagle ten, co spał przy ogniu, i zajrzał pytającemu w oczy.

—              Są i księża, a jakże, jako polska gromada. Jest wielmoża, jasny i oświecony, Józef mu; i ciarach herbowy, ot ten, Tadeusz mu; ksiądz Piotr i Stanisław, coś tam sobie radzą pospólnie. A ten, pan Hugo, to nas leczył, lecz niedługo. Adam nam ognia pilnuje, widzisz, jako się krzyżakowi przygląda: zna ci go od Malborga i Niemna; a ja, tom szewc Jan. No, to i nikogo nie brak, jak się Bartoszem dopełni. A idziemy do Warszawy, bo tam doma jesteśmy, jeśli nie nati, to possessionati. Ksiądz Piotr w katedrze, ksiądz Stanisław i pan Adam na Krakowskiem, pan Hugo wedle Zygmunta, wielmoża Józef u Zjazdu, pan Tadeusz ma znajomka i imiennika profesora w oficynach Błękitnego Pałacu, a Bartosza do kamieniczki mej na Starem Mieście zaprowadzę. Pospólna nam wyznaczona robota.

—              Przez kogo?

Szewc Jan się roześmiał.

—              A przez tych! — palcem krzyżaka wskazał. — Bo gdyby tu nie przyszli, nasby nie wysłano całą gromadą do Warszawy, do roboty.

—              Do jakiej roboty?

Bartosz rękę za pas wsunął i odparł hardo:

—              My som rada narodowa.

—              Co oni gadają? — warknął dragon.

Pieszy chciał mu odpowiedzieć, ale

wtem szewc położył mu ciężką rękę na ramieniu.

—              No, a ty kto? Na ciebie kolej.

—              Nie tykajcie go ręką, Janie! Jać go znam: szwab ci jest kolonista, co mi ziemię wycyganił, na niej się spasł, a teraz po niej tę zarazę wodzi. Z tym się ja porachuję kłonicą.

—              A gdzieś miał kłonicę, jak ci ziemię swą stopą splugawił, Bartoszu? — ozwał się od ognia głos księdza Piotra.

—              Winowatym! — grzmotnął się chłop w pierś.

—              Pospólnie z tamtym sczeźnie! — ozwał się z pogardą bezmierną w głosie wielmoża Józef i, odwróciwszy się do jeźdźca, zaczął mu się lekceważąco przyglądać.

—              Spławi ich trupy nasza Wisełka do naszego Gdańska — rzekł do pana Tadeusza.

—              Co gadają? Powtórz! — krzyknął Niemiec do szpiega.

Ten się cofnął pod osłonę olbrzymiego konia i pałasza, i począł ściszonym, złością nabrzmiałym głosem po niemiecku mówić.

A obozujący wstali z ziemi i skupili się u dębu, jakby do dalszej drogi się zbierając.

A wtem w głębi boru rozległ się tętent i na oświetloną ogniem polankę wysunęło się kilkunastu kawałerzystów i na komendę stanęli nieruchomi.

—              Otoczyć tę bandę i odprowadzić do pułkowej kwatery! —rozkazał oficer.

Dragoni zatoczyli krąg, niecały, bo dąb osłaniał od boru gromadkę.

A oni stanęli w ordynku. Bartosz zawinął za pas połę kapoty, czapę zrzucił i jak do cepa się przechylił, z pałką w garści, ino roziskrzone oczy wlepił w najbliższego rajtara i był gotów.

Szewc Jan sięgnął za cholewę, wyciągnął bat z surowca i wyzywający gwizdał:

— Na sworę, kundle!

Hugo ręce na piersi skrzyżował i patrzał; księża wydobyli różańce i, dalecy od myśli mordu, najspokojniej przesuwali paciorki, pan Adam podniósł z ogniska płomienną szczapę i, nad głową ją wzniósłszy, cisnął poza krąg żołdaków, na drogę ku Warszawie. A przed wszystkimi na przodzie znaleźli się ciarach Tadeusz i wielmoża Józef.

I oni też jakby na coś czekali, gotowi. Aż oto u stóp dębu podniosła się postać dotąd niewidzialna, kobieca, wiotka i smukła, z okrytą napół głową płaszczem, który ją całą osłaniał, ją i dziecko,

ledwie u jej serdecznego boku widoczne.

Wstała z ziemi, przerosła gromadkę i zadzwonił jej głos, jak srebrna trąba hejnału:

—              W drogę! na trud, na krwawy znój, na zwycięstwo!

—              Naprzód! — skomenderował pan Tadeusz.

Bartosz stęknął, jak drwal, i zdzielił kłonicą najbliższego przed „ciarachem“ dragona. W prawicy wielmoży Józefa gwizdnęła kawaleryjska szpicruta, spadła na twarz oficera i padł krótki rozkaz :

—              Salutuj marszałka, ciuro!

Uczynił się moment niewypowiedzianego tumultu. Krąg żołdacki jakby wybuch piorunu odrzucił na kraj polanki.

—              Feuer! — zaryczał oficer.

Gromadka stanęła na ten rozkaz,

zwróciła się do dragonów.

Patrzyli w milczeniu z bezmierną pogardą, tylko Bartosz nie wytrzymał:

—              Strzelajta, psiekrwie, strzelajta! Zobaczyta, jak to łatwo zatrzymać w pochodzie polskiego chłopa z rady narodowej.

Zagrzechotała salwa i zarazem urągliwy śmiech szewca Jana.

—              Fajerant, szwaby, fajerant!

Dragoni opuścili karabiny i skamienieli.

Pod dębem nie było nikogo, nic. Wokoło stał cichy, tajemniczy bór. Znikło ognisko, tylko na dębie ujrzeli drewnianą kapliczkę, a w niej jarzył się złotem obraz Częstochowskiej z dwoma szramami od husyckiego najazdu i z ranami od kul salwy dragońskiej.

RADA KORONNA
1925

Jesienią smętną, z gościńca od Warszawy, w noc gwiezdną i cichą — gromadka wędrowna stanęła pod wałami Jasnej Góry.

Było zrazu kilku — wreszcie przybyło jeszcze kilku — wtedy się porachowali.

—• Bartosza niema! — rzekł Naczelnik.

—              Owom jest! — głos z gościńca odpowiedział.

—              Spóźniłeś się.

—              Z moim raportem mi nie spieszno! —• chmurno Bartosz szepnął.

—■ Ale na Radę czas wielki! Jam do Majestatu suplikę słał, bo periculum in mora! —• rzekł Ksiądz Piotr. — Rozkaz do wszystkich był?

2*

19

—              Mnie doszedł u Krechowiaków! — rzekł Książę.

—              Mnie w Wilnie! — rzekł Adam.

—              Mnie na Kresach! — rzekł Naczelnik.

—              Mnie w Warszawie! — rzekł majster Jan.

—              Wszyscyśmy są. Prowadź, księże Piotrze — westchnął Bartosz.

Ruszyli. Pod dłonią Skargi rozwarł}" się odrzwia kościoła, przeszli mroczne wnętrze, stanęli w Kaplicy.

Lampa wieczysta poczęła blednąc, bo światło objęło, rosło, potężniało na Obrazie.

Aż zabłysł jakby słońce — i wystąpiła zeń w swym Majestacie: — Królowa.

Chór daleki, z Nieba idący, tysiącami głosów powitał Objawienie: Bogu Rodzica, Dziewica.

A wśród tego chóru całego narodu Świętych obcowania uderzył dzwon za- krystji.

Czworo pacholąt wyszło niosąc mszał, kadzielnicę i zapalone świece.

Znajomi byli.

—              Obrońca Lwowa, Płocka, Warszawy! — rzekł Książę, oczami jasnemi ich witając.

—              A ów czwarty Jagiełłów wnuk, wileński młodzieńczyk! —szepnął Adam.

—              Dwóch księży — bacz, Janie, — toć od Was z Warszawy.

—              On ci! Ksiądz Skorupka nasz! A ów drugi, prałat.

—              Butkiewicz, męczennik! — rzekł uroczyście ksiądz Piotr.

Adama oczy utonęły w Obliczu Królowej i wniebowzięty szeptał.

—              W dzień zgiełkliwy służą Ci śmiertelni, a w ciszy nocy nieśmiertelni. Twoi dworzanieśmy, Najjaśniejsza Pani, i nieustanny w sprawowaniu służby naród nasz na Twym Królewskim Dworze. My Twoi — Tyś nasza!

Dotknął jego ramienia Kościuszko.

—              Rada Koronna jest! — rzekł uroczyście. Bo oto na dźwięk mszalnego dzwonka, weszli i zajęli stalle mężowie w zbrojach i szkarłatach, w koronach na czole, z berłami w prawicach.

—              O Boże! Dziedzice są — ojczyce narodu! — zawołał Bartosz.

—              Boże pomazańce!— dodał Kiliński.

—              Rycerze prawi. Chrobry, Łokietek, Kazimierz.

—              Jagiełło z syny i wnuki.

—              Ichże weźmiemy radę i poratowanie! Dziedzice są starodawne, krzepkie!

Od ołtarza szły gorące słowa księży:

„Judica me Deus et discerne causam meam de gente non sancte; ab homini iniquo et doloso eme me.“

I radosne responsy pacholąt:

,,Et introibo ad altare Dei; ad Deum qui lactificat juventutem meam.“

Bartosz osunął się na kolana, rozłożył ramiona i runął rozkrzyżowany na posadzkę.

— Kyrie elejson! — wyjąkał wśród łkania.

Z rąk królewicza Kazimierza ujął ksiądz Skorupka Mszał i uroczyście jął czytać Ewangelję.

Powstali Królowie i krótki, mocarny szczęk mieczów wydobytych do połowy pochew, w gotowości do boju o to Słowo Wiary — napełnił przybytek. Błysnęła z niemi szpada Księcia Józefa i szabla Naczelnika. Sprostowali się wszyscy.

„Dnia onego mówił Jezus przez podobieństwo rzekąc: Oto, który sieje, wyszedł siać. A gdy siał, niektóre padły przy drodze, i przylecieli ptacy powietrzni i podziobali je. A drugie padły na opoczyste, gdzie nie miały ziemi wiele i wnet wzeszły, iż nie miały głębokości ziemi. A gdy słońce wzeszło, wygorzały, a iż nie miały korzenia—uschły. A drugie padły w ciernie, a ciernie wyrosło i zadusiło je. A drugie padły na ziemię dobrą i dały owoc, jedno setny, drugie sześćdziesiąty, drugie trzydziesty.“

—              Credo! — zaintonował uroczyście Prałat Męczennik.

Zapatrzony w Majestat Bartosz się modlił.

—              Królowo nasza, jeśli Twój Syn siewca duszny, tyle Swego siewnego ziarna utraci przez żarłoczność stworzenia, przez rolę opoczystą, przez ciernie, to będziesz litośna nad moim trudem jałowym, nad mojem żniwem płoniłem!

Ale oblicze Królowej niezbadane było i zamknięte — w surowości bólu.

Więc jęknął Bartosz i rozkrzyżował się w pokorze i męce.

I na kolana padli wszyscy i ścicbła pieśń, bo zagrały dzwonki pacholąt na Wielką Tajemnicę Wcielenia.

Aż wreszcie od Tronu Królowej rozległ się Głos cichy a przejmujący cały świat.

—              Powstańcie. Ofiara spełniona. Oto otwieram Radę! Sprawę mi dajcie z czynu waszego przez dziesięć lat — kiedym was dała sługi moje z triumfującego obcowania do śmiertelnego świata, na przewodniki, wodze i nauczyciele cudem Moim wskrzeszonej Rzeczypospolitej.

Powstali. Na czoło wysunął się Książę Józef i sprężony przed Najwyższą Władzą, rzekł:

—              Obrona Lwowa, Płocka, Zamościa, Warszawy. Wszystkie stany pospólnie jako lwy, jako orły. Honor wojenny Polaków — bez ujmy!

—              Na klindze szabli plamy wstydu niema — powtórzył uroczyście Naczelnik — i owe pacholęta i owe starce i niewiasty nawet obowiązek bojowy spełniły.

—              By...