KIERUNKI ARTYSTYCZNE

GRUPY POETYCKIE DWUDZIESTOLECIA

FILOZOFIA:

KUBIZM - kierunek w malarstwie, w którym obraz traktowany jest jako kompozycja brył, a wszystkie kształty jako formy geometryczne (Pablo Picasso, Georges Braque). W literaturze kubizm reprezentowany był przez Guillaume’a Apollinaire’a, a w Polsce głównie przez Adama Ważyka. Charakterystyczne cechy literackiego kubizmu to: odrzucenie logicznych zasad formułowania wypowiedzi, likwidacja związków przyczynowo-skutkowych, zestawienie luźnych, nie powiązanych ze sobą elementów.

EKSPRESJONIZM - kierunek, który w sztuce związany był z dążeniem artysty do intuicyjnego i spontanicznego wyrażania treści wewnętrznych - ekspresji, czyli siły wyrazu gwałtownych uczuć. w literaturze cechy kierunku najlepiej uwidoczniły się w dramacie. W Polsce ekspresjonizm reprezentowany był przez pisarzy skupionych wobec poznańskiego czasopisma „Zdrój”, wydawanego przez Jerzego Hulewicza.

FUTURYZM - (łac. futurus - przyszły) - kierunek uważany przez jego twórców za awangardę nowych czasów. W sztuce manifestowali oni całkowite odrzucenie przeszłości. Założenia artystyczne manifestowali przede wszystkim w poezji - przekształcenie języka, wprowadzenie języka techniki. Pierwszy manifest futurystyczny ogłosił Włoch, Filippo Tomasso Marinetti, w 1909r. Polscy futuryści byli skupieni w dwóch ośrodkach: warszawskim (Aleksander Wat, Anatol Stern) i krakowskim (Tytus Czyżewski, Stanisław Młodożeniec, Bruno Jasieński).

DADAIZM - (franc. dada - zabawka dziecięca) - jego twórcy głosili totalny bezsens rzeczywistości, charakteryzował ich anarchistyczny bunt i absolutna negacja. Ich utwory były zlepkiem, potokiem luźnych słów. Główni przedstawiciele dadaizmu to Tristan Tzara, Louis Aragon, Paul Eluard.

NADREALIZM - (surrealizm) - zwolennicy kierunku uważali, że artysta posługując się elementami natury, nie powinien jej naśladować. Uważali, że notowanie potoku luźnych skojarzeń sprzyja ujawnieniu głębszych pokładów psychiki. Autorem pierwszego manifestu nadrealistów był Andre Breton. Ogłosił go w 1924r.

     SKAMANDER - grupa poetów skupionych od 1920r. wokół warszawskiego czasopisma „Skamander”, wychodzącego w latach 1920-1928 i 1935-1939. Jej członkowie unikali jakichkolwiek sformułowań programowych. Głosili kult życia, zachwyt jego biologicznymi aspektami, urokami codzienności, optymizm, witalizm. Bohaterem poezji skamandrytów stał się przeciętny człowiek i jego przeżycia. Wprowadzili też nowe prozaiczne tematy, potoczny język, opisywali nastrój chwili, jednorazowe zdarzenia. Zasadniczo grupę tworzyło pięciu poetów:

čJulian Tuwim

čKazimierz Wierzyński

čJarosław Iwaszkiewicz

čAntoni Słonimski

čJan Lechoń

Ze Skamandrem związani byli: Maria Pawlikowska-Jasnorzewska, Jerzy Liebert, Władysław Broniewski. Za swojego literackiego patrona skamandryci uznali Leopolda Staffa.

AWANGARDA KRAKOWSKA - artyści skupieni wokół pisma „Zwrotnica”, wydawanego w latach 1922-1927, na łamach którego swoją teorię poezji sformułował Tadeusz Peiper - przywódca grupy. Awangardyści głosili kult nowoczesnej cywilizacji, maszyny, techniki (3 X M - Miasto, Masa, Maszyna), chcieli wyrazić dynamikę współczesnego im życia i cywilizacji. Związane z tym były zmiany w języku poetyckim: postulat ekonomizacji języka, nowa metafora, hasło ekwiwalentyzacji uczuć ( tworzenia nowych określeń - ekwiwalentów zamiast używania funkcjonujących nazw). Według awangardystów poeta to rzemieślnik słowa.

FUTURYŚCI - pierwsze wystąpienia futurystów miały miejsce ok. 1919r. Ich najgłośniejszym manifestem był artykuł pt. „Prymitywiści do narodów świata...”(1920r.). Futuryści polscy byli skupieni w dwóch ośrodkach: krakowskim (Tytus Czyżewski, Stanisław Młodożeniec, Bruno Jasieński) i warszawskim (Anatol Stern, Aleksander Wat). Główną metodą działania była estetyczna i poetycka prowokacja: zrywali z zasadami ortografii, próbowali realizować hasło „słowa na wolności” domagając się odrzucenia reguł gramatycznych i składniowych. Organizowali liczne happeningi, którym często towarzyszyły skandale i atmosfera sensacji obyczajowej.

ŻAGARY - grupa poetów - studentów polonistyki Uniwersytetu Wileńskiego - skupionych wokół czasopisma „Żagary”, wychodzącego od 1931r. jako dodatek do dziennika „Słowo”, potem pod nazwą „Piony”, wreszcie jako odrębne pismo. W poezji żagaryści posługiwali się patetycznym, podniosłym stylem. Ich utwory cechuje katastrofizm, poczucie rosnącego zagrożenia, lęk przed wojną. Z grupą Żagary byli związani: Aleksander Rymkiewicz, Czesław Miłosz, Jerzy Zagórski, Teodor Bujnicki, Jerzy Putrament  i okresowo - Stanisław Cat-Mackiewicz.

2. Przemiany światopoglądowe na początku XXw. Osiągnięcia Z.Freuda, J.Watsona, A.Einsteina. Przeobrażenia w strukturze społecznej. Poglądy S.I.Witkiewicza na temat kultury, cywilizacji i społeczeństwa. Prawidłowości rządzące procesem dziejowym na podstawie „Szewców”. Literackie portrety dyktatorów jako ostrzeżenie dla ludzkości / od Kreona do Gnębona Puczymordy /. Jednostka zagubiona w świecie cywilizacyjnego koszmaru w świetle „Procesu” i „Szewców”.

Intuicjonizm- kierunek, którego twórcą jest Henryk Bergson, który stwierdził, że nie rozum, intelekt, ale intuicja i instynkt są właściwymi narzędziami poznania świata. Za siłę rządzącą światem, uznał pęd życiowy - elan vital, który odczuwają ludzie szczególnie wrażliwi, zwłaszcza artyści.

Pragmatyzm- teoria Williama Jamesa, amerykańskiego filozofa i psychologa, który uważał, że wartość poznania zależy od tego na ile jest ono korzystne dla poznającego. Akcentował on względność ludzkiej wiedzy i oceniał jej wartość pod kątem przydatnościm czyli praktyczności.

Fenemenologia - Autor tej teorii (Edmund Husserl) stwierdzał to, co oczywiste, nie konstruował założeń ani hipotez. Fenomenolodzy dążyli do wyeliminowania wszelkich spekulacji filozoficznych, formułowali tylko jasne i oczywiste stwierdzenia. Polskim fenomenologiem był Roman Ingarden, który badał strukturę i sposób istnienia dzieła literackiego.

Behavioryzm - (fr. behaviour - zachowanie), zwolennicy tego kierunku wzorowali psychologię ludzi na psychologii zwierząt,  na podstawie badań fizjologa rosyjskiego Iwana Pawłowa (prowadził on między innymi badania nad odruchami warunkowymi zachodzącymi u zwierząt, a ich wyniki wykorzystywał do badań psychologicznych człowieka).

Konstytucjonalizm - Twórcą jest Ernest Krestschmer. Zgodnie z tą teorią cechy charakteru i osobowości człowieka są zależne od właściwości budowy jego ciała. Kretschmer wyróżnił trzy typy psychiki, którym odpowiadają trzy typy budowy fizycznej.

Teoria archetypów Karola Gustawa Junga - podświadomość indywidualna, jest historyczną odmianą podświadomości społecznej ujawniającą się w mitach pierwotnych (archetypach), wspólnych wszystkim ludziom.

Psychoanaliza Zygmunta Freud’a - wyróżnił on w ludzkiej psychice „ono” (id), „ja” (ego) i „nadjaźń” (superego). Id to sfera popędów spychanych do podświadomości, ego jest świadomością kierującą zachowaniem jednostki, zaś superego to zespół norm stanowiących pewien system wyższych wartości