"Jaskinie" Ken Kesey Wydawnictwo Da Capo Warszawa 1992 Te paｳajｹce oczy miｹ wszystko Sｳowo wst麪ne Kena Keseya Zanim z nastaniem administracji Reagana obci黎o wydatki na sztuk・i wszystko, co zwiｹzane z humanistykｹ, cz黌to objeｿdｿaｳem elitarne i modne kursy dla poczｹtkujｹcych pisarzy organizowane przez uniwersytety. Opｳacano mi przelot samolotem, wr鹹zano gar懈 maszynopis i wciskano grup・student. Po kilku seminariach i bankietach dostawaｳem czek i leciaｳem do domu. Pieniｹdze byｳy duｿe, pracy niewiele, pｳawiｳem si・w sｳawie i chwale. Ale kiedy spoglｹdam wstecz i zastanawiam si・ czego teｿ wｳa彡iwie nauczyｳem na tych kursach, stwierdzam, ｿe tylko jedno wydarzenie utkwiｳo mi na dobre w pami鹹i: pewien weekend w Teksasie z grupｹ adept sztuki pisarskiej. Rada uniwersytecka wybraｳa trzydzie彡ioro ludzi do udziaｳu w warsztatach literackich, ale, jak si・wkrce przekonaｳem, nie kierowaｳa si・ zdolno彡iami kandydat, tylko wysoko彡iｹ kwoty, jakｹ rodziny kursant wspieraｳy kas・uniwersytetu. W徨 wybranej trzydziestki znalazｳa si・ teｿ pewna zdenerwowana starsza pani. Miaｳa jakie・sze懈dziesiｹt pi・ lat i siwe wｳosy podbarwione fioletowｹ pｳukankｹ. Zanim nas sobie przedstawiono, jeden z czｳonk rady szepnｹｳ mi na ucho, ｿe pani ofiarowaｳa kup・pieni鹽zy na restauracj・historycznego skrzydｳa biblioteki uniwersyteckiej. 罫odowisko miejscowych intelektualist znaｳo jｹ z list do redakcji, a caｳy stan z dziaｳalno彡i filantropijnej, spoｳecznej oraz z jej pasji antropologa-amatora. Ale ja od razu wiedziaｳem, ｿe to literatura jest tym, czym naprawd・chciaｳa si・wsｳawi・ Przecieｿ te paｳajｹce oczy miｳy wszystko... Kiedy nadeszｳa jej kolej, starsza pani podreptaｳa z godno彡iｹ do katedry, dzierｿｹc w dｳoniach wesoｳy bukiet zapisanych na rowo kartek, i zacz・a czyta・ Czytaｳa nam opowie懈 o swojej mｳodo彡i, o tym, jak w sadzie zbieraｳa brzoskwinie i jak w dojrzaｳym juｿ wieku, w domu opieki spoｳecznej, usiｳowaｳa przybliｿy・literatur・ angielskｹ ludziom, ktzy ledwie wｳadali tym j黝ykiem. Byｳo tam teｿ o m・u, ktemu niewiele zabrakｳo, by zosta・senatorem. Biedaczek. A mi鹽zy jednym, drugim i trzecim znalazｳo si・miejsce na obfity wyb z niczym nie zwiｹzanych wdowich przemy徑e・ kte wyciｹgn・a z lodki akurat przy tej okazji. Wyszedｳ z tego jaki・ paranoiczny sos, gdzie pｳywaｳo i to, i tamto, i owo. "Scyzoryk mojego papy nigdy nie byｳ do懈 ostry, jego zdaniem, ale komuni彡i skonstruowaliby to lepiej, cho・ niewｹtpliwie najwspanialszｹ ksiｹｿkｹ na 忤iecie jest "Przemin・o z wiatrem", a tatu・wiedziaｳ, ｿe zanim dojedziemy na lotnisko, nie zdoｳamy juｿ trafi・do domu." Sｳuchaｳem tego natchnionego potoku zda・przez bite trzy kwadranse. Byｳem zdumiony, wstrzｹ從i黎y, przeraｿony, wzruszony i zakｳopotany. A przede wszystkim - zdruzgotany. Nikt tego tekstu wcze從iej nie czytaｳ! Nie, nie, jeszcze gorzej! Kto・go na pewno czytaｳ, ale nie odrzuciｳ, bo uznaｳ, ｿe gdyby u忤iadomiono starszej pani, iｿ to, co napisaｳa, jest niewiarygodnym beｳkotem, oznaczaｳoby to dla uniwersytetu finansowe samobstwo. Po jakiej・pgodzinie czytania nie trzeba jej byｳo juｿ nic mi・ Sama wiedziaｳa. Kaｿdy, kto kiedykolwiek czytaｳ sw tekst przed publiczno彡iｹ, wie... "Chryste, jakie to koszmarne, a jestem dopiero w poｳowie!" W jej leciwych oczach zaczｹｳ przygasa・ pｳomie・ ale starsza dama bohatersko parｳa naprz. Maszynopis drｿaｳ jej w dｳoniach jak uschni黎e li彡ie, studenciaki w tylnych rz鹽ach zacz・y chichota・ by w kou gruchnｹ・gromkim 徇iechem. Kiedy wreszcie skozyｳa i opadｳa na krzesｳo, w sali teksakiego uniwersytetu unosiｳ si・zapach krwi. Dwadzie彡ia dziewi・ rekin ostrzyｳo literackie kｳy, a nasza czcigodna wdowa dobrze wiedziaｳa, ｿe zasｳuｿyｳa na straszliwｹ 徇ier・ Na szcz龕cie przypomniaｳem sobie co・ czego nauczyｳ nas Malcolm Cowley w Stanfordzie - i kto wie, czy nie jest to najwaｿniejsza rzecz, jakiej moｿna nauczy・ grup・ aspirujｹcych pisarzy (nie, nie chodzi o pisarzy, chodzi wｳa從ie o grup・. Ot Cowley cz黌to nas poskramiaｳ miｹc: "Obchod歡ie si・ｳagodnie z pracｹ koleg. Bｹd歡ie wyrozumiali i taktowni. I pami黎ajcie, ｿe napisanie zｳej ksiｹｿki kosztuje tyle samo wysiｳku, co napisanie dobrej". Na szcz龕cie byｳem w stanie przekaza・ t・ my徑 dalej, przekaza・ jｹ grupie na tamtych warsztatach literackich. I udaｳo si・ Podziaｳaｳo jak balsam na ran・ Wszyscy byli徇y wdzi鹹zni Cowleyowi. Kaｿdy znany mi pisarz uczy. W pewnym momencie, nawet je徑i nie musi, to i tak musi. Je徑i w czasach studenckich chodziｳe・na zaj鹹ia w akademickim klubie sportowym, to wiesz, ｿe to zupeｳnie tak samo jak wykrzykiwanie wskazek w czasie meczu zapa從iczego. Mogｳe・ nie by・ｿadnym sportowym objawieniem, ale miaｳe・ swojｹ specjalno懈, ze dwa, trzy zagrania taktyczne, kte wyciｹgaｳe・ znienacka z kieszeni, proste sztuczki w rodzaju: "Uwaｿaj na pnelsona!" albo "Uwaｿaj na d毆igni・" Z niewyja從ionego powodu po prostu musisz to z siebie wykrzycze・ musisz innych nauczy・ tego, czego uczono ciebie. Zwｳaszcza je徑i trafiｳ ci si・ dobry trener. Miaｳem szcz龕cie do kilku 忤ietnych trener. Bill Hammer nauczyｳ mnie najrozmaitszych chwyt i kombinacji. Na retoryce Robert C. Clark zdradziｳ mi trzy sekrety dobrej dykcji: "Wargi, j黝yk, z鹵y! Wargi, j黝yk, z鹵y!" A wspaniaｳy nauczyciel sztuki pisarstwa, James B. Hall, odkryｳ przede mnｹ jednｹ z tajemnic literatury. Byｳem studentem na wydziale retoryki i dramatu uni- wersytetu stanu Oregon. Jednym z warunk zrobienia dyplomu byｳo zaliczenie semestru zaj・ z pisania scenariuszy dla telewizji. Nauczyciel prowadzｹcy owe telewizyjne zaj鹹ia powiedziaｳ: "Najpierw musi si・pan nauczy・czego・o konstruowaniu fabuｳy. Przenosz・pana do grupy literackiej J. B. Halla". Doskonale, my徑aｳem. Uwielbiaｳem beletrystyk・ zwｳaszcza science-fiction. Moim ukochanym pisarzem byｳ Ray Bradbury. "Nie ma lepszego nad Bradbury'ego", mawiaｳem z zadowoleniem. I wｳa從ie wtedy profesor Hall zadaｳ mi do przeczytania opowiadanie Ernesta Hemingway'a, "Powr ｿoｳnierza", a potem kazaｳ mi je opowiedzie・ kolegom. - Hm... - Wzruszyｳem ramionami. - Moim zdaniem, to po prostu historia jakiego・Krebsa, kty siedzi u matki w kuchni i je 從iadanie. Ona mu wypomina, ｿe teraz, kiedy wojna si・ skozyｳa, powinien ruszy・si・z domu, poszuka・ sobie pracy, znale滓 jakie・ zaj鹹ie, ale on chce tylko patrze・ jak jego siostra gra w baseball... - Nie! - przerwaｳ profesor Hall. - O, prosz・ Tutaj!. To opowiadanie jest wｳa從ie o tym! - Podszedｳ do mnie w tych swoich biaｳych butach i d殀nｹｳ palcem stron・gdzie・w 徨odku ksiｹｿki. - O tu, kiedy matka podaje mu jajka na boczku i opowiada, jak go nosiｳa na sercu, gdy byｳ malutki... Co Krebs robi? Na co patrzy? Niech pan to jeszcze raz przeczyta. Gｳo從o. Akapit skｳadaｳ si・tylko z jednego zdania. "Krebs patrzaｳ na tｳuszcz z boczku krzepnｹcy na talerzu". * - Wｳa從ie o tym jest to opowiadanie! To jest kluczowa linijka. Ona nadaje ton caｳej historii. Bez tego d毆i麑u caｳa kompozycja nie miaｳaby harmonii. Czy pan to widzi? * "Powr ｿoｳnierza" z tomiku 49 opowiada・ Ernesta Hemingway Cholera, pewnie, ｿe widziaｳem! To zdanie staｳo si・ dla mnie kluczem otwierajｹcym podwoje do prawdziwej literatury i w kou wciｹgn・o mnie do 徨odka. Dzi麑i kilku opowiadaniom dostaｳem stypendium Woodrowa Wilsona i trafiｳem do Stanfordu, ｿeby uczestniczy・ w kursie pisania prowadzonym przez sｳynnego Wallace'a Stegnera. Boj・ si・ ｿe profesor Stegner omyｳkowo wziｹｳ mnie za antyintelektualist・ podczas gdy tak naprawd・ byｳem postaciｹ daleko mniej zｳoｿonｹ, zwyczajnym analfabetｹ, zwｳaszcza w pornaniu z resztｹ jego student - 徇ietankｹ samych pewniak. Byli tam: C. J. Koch z Australii "Year of Living Dangerously" ("Rok niebezpiecznego ｿycia"), Ernest Gaines "The Autobiography of Miss Jane Pittman" ("Autobiografia panny Jane Pittman"), Tillie Olsen "Tell Me a Riddle" ("Zgaduj-zgadula"), Peter Beagle "A Fine and Private Place", "The Last Unicorn" ("Miｳe ...
rutkowska-j