SZKOLNICTWO I NAUCZYCIEL
W UNII EUROPEJSKIEJ
Zdzisława Marciniak
Po podpisaniu Traktatu Akcesyjnego, w perspektywie szybkiego wstąpienia Polski do UE, zastanawiamy się jak będzie wyglądać szkolnictwo i sytuacja nauczyciela po włączeniu się w struktury europejskie. Stawiane są pytania:
- czy musimy podejmować działania dostosowujące do standardów unijnych?
- czy status społeczny i materialny nauczycieli ulegnie zmianie?
- czy wysiłki podejmowane przez nauczycieli w celu uzyskiwania kolejnych stopni awansu zawodowego są zasadne?
- Jak wygląda sytuacja szkolnictwa i nauczyciela w krajach Piętnastki?
Okazuje się, że środowisko nauczycieli posiada zbyt mało informacji na nurtujące je tematy.
Badając tę problematykę pod kątem możliwości odpowiedzi na powyższe pytania, zacznę od przedstawienia aktualnej sytuacji szkolnictwa w państwach Wspólnoty Europejskiej.
Okazuje się, że nie jest ona jednorodna, pozostaje uzależniona od stopnia zamożności, nakładów, ale też uwarunkowana tradycjami i przywiązaniem do modelu kształcenia. Zróżnicowanie to omówię w aspekcie nakładów na oświatę, nauczycielskiego pensum, wymogów w kwestii przygotowania zawodowego nauczycieli, struktury systemu szkolnego, procedur awansu zawodowego i autonomii szkół.
Krajami o najniższych nakładach na edukację są Grecja (2,5%) i Hiszpania (3,3%)PKB. Niemcy uważani przez nas za kraj bogaty przeznaczają 4,6%PKB, podczas gdy najwyższe nakłady są w Finlandii (7,9%), Irlandii (6,7%) oraz w Beneluksie - ponad 6,5%. (Dla porównania w Polsce wynosi on 4, 36 w roku 2000). Generalnie można stwierdzić, że średnie nakłady na szkolnictwo w państwach członkowskich UE, w ostatnich latach, wynoszą 5,48%PKB.
Stałe pensum dla nauczycieli występuje w 5 państwach: w Hiszpanii 30godz., Danii 27godz., Portugalii 24godz., Wielkiej Brytanii 23 godz., i Belgii 22 godz. W pozostałych państwach pensum jest zróżnicowane, gdyż regulują je przepisy lokalne poszczególnych regionów, prowincji, landów czy hrabstw danego kraju. Najmniejsze zróżnicowanie występuje w Niemczech i Grecji, gdzie pensum wynosi od 18 do 21 godzin, a w pozostałych państwach przedstawia się następująco: Luksemburg 18-24 godz., Francja 18-27 godz., Holandia 21-26 godz., Irlandia 22-25 i Szwecja 24-28 godzin.
Zaledwie w pięciu z piętnastu państw obowiązuje nauczycieli ukończenie studiów uniwersyteckich, są to: Austria, Finlandia, Francja, Grecja i Szwecja. W pozostałych państwach nauczyciele pracujący zarówno w szkołach podstawowych jak i średnich mogą się legitymować wykształceniem zawodowym uzyskanym w szkołach niemających statusu uniwersyteckiego, w toku kształcenia trwającego 3,5-4 lata.
Procedury awansu zawodowego nauczycieli
Podobnie jak pensum godzin, tak procedury awansu zawodowego określone są przepisami centralnie, lokalnie, bądź łącznie jednymi i drugimi. Podejście centralne, jednakowe na obszarze całego państwa obowiązuje w Belgii, Francji, Grecji, Irlandii w odniesieniu do szkół podstawowych, w Luksemburgu w odniesieniu do szkół średnich, a w Portugalii i Włoszech w obu typach szkół.
Regulacje dotyczące awansu zawodowego ustalone na poziomie lokalnym obowiązują w Anglii, Danii, Holandii. Kompilacja obu systemów obowiązuje w Niemczech i Hiszpanii.
Najprostszy system awansowania zastosowany został w Luksemburgu, gdzie wszyscy nauczyciele, którzy posiadają odpowiedni staż są awansowani automatycznie. Dość rygorystyczne przepisy są we Francji, gdzie obok oceny wewnętrznej, na poziomie danej szkoły, niezbędna jest też ocena dokonywana przez ekspertów zewnętrznych. Awans zawodowy jest skorelowany z wiekiem i stażem nauczyciela. W Irlandii nauczyciele nie podlegają ocenie zewnętrznej, ale mają obowiązek zdać egzamin wewnętrzny i posiadać określony staż w zawodzie. We Włoszech natomiast nauczyciele nie podlegają żadnej ocenie, ale aby awansować na wyższy stopień muszą posiadać minimalny pięcioletni staż i zdać egzamin o charakterze konkursowym.
Poziom autonomii szkół
Aby określić, czy szkoła ma szeroką autonomię, czy też ograniczone uprawnienia decyzyjne, trzeba wziąć pod uwagę cztery szeroko zdefiniowane aspekty jej funkcjonowania:
- czas przeznaczony na zajęcia szkolne,
- zarządzanie kadrą nauczycielską,
- zarządzanie środkami finansowymi
- oraz aspekty pedagogiczne, czyli dydaktykę.
Z uwagi na różnorodność rozwiązań w zakresie zarządzania, zależnie od tego, czy szkoła nadzorowana jest przez organizację prywatną, czy organ państwowy, w analizie uwzględniono jedynie szkoły podstawowe i średnie I- go stopnia należące do sektora publicznego. Wyodrębniono trzy główne modele podejmowania decyzji:
- szkoła mająca pełny zakres uprawnień i autonomii,
- szkoła podejmująca decyzje w porozumieniu z organem kompetentnych władz i/lub w granicach określonych przez ten organ, a więc mająca ograniczoną autonomię,
- szkoła nie uczestnicząca w procesie podejmowania decyzji i nie mająca autonomii.
Wśród krajów UE, największą autonomię mają szkoły we flamandzkojęzycznej części Belgii (szkolnictwo podstawowe) oraz Holandii i Wielkiej Brytanii- na obydwu szczeblach szkolnictwa. W większości obszarów wymagających podejmowania decyzji mają one pełną autonomię. W kilku sprawach decyzje podejmowane są w porozumieniu z organem kompetentnych władz lub w granicach wyznaczonych przez ten organ, a w bardzo nielicznych decyzje podejmuje sam organ kompetentnych władz na szczeblu powyżej szkoły. Z kolei najbardziej ograniczone uprawnienia decyzyjne mają szkoły w Niemczech i Luksemburgu. W gestii samych placówek- na obydwu szczeblach w Niemczech i w szkolnictwie średnim 1. stopnia w Luksemburgu- leży jedynie ustalanie tygodniowego planu lekcji.
Struktura systemu szkolnego.
Zróżnicowanie systemu szkolnego w poszczególnych państwach rozpoczyna się już na poziomie rozpoczynania obowiązku szkolnego. Obowiązkowa nauka rozpoczyna się w wieku sześciu lat w dziewięciu państwach wspólnoty, w wieku czterech lat w Luksemburgu i Irlandii, w wieku pięciu lat w Holandii i Wielkiej Brytanii, a w państwach skandynawskich od siódmego roku życia.
Organizacja kształcenia wygląda generalnie tak samo dla wszystkich uczniów do momentu ukończenia szkoły średniej pierwszego stopnia, czyli wieku 14-15 lat. W Danii, Hiszpanii, Finlandii, Szwecji i Wielkiej Brytanii obowiązują wspólne podstawy programowe dla uczniów do 16 roku życia. W Austrii i Niemczech uczniowie wybierają profil kształcenia na początku szkoły średniej I-go stopnia, czyli w wieku 10 lat, a w Luksemburgu – 12 lat. Obowiązkowy okres nauki w większości państw UE kończy się wraz z ukończeniem szkoły średniej I- go stopnia. Jednak w Austrii, w Wielkiej Brytanii (z wyj. Szkocji), we Francji i Belgii – nauka w takiej szkole trwa rok lub dwa dłużej. Długość obowiązkowej nauki w szkole wynosi najczęściej 10lat, z wyjątkiem: Włoch gdzie trwa 8 lat, Luksemburga i Wielkiej Brytanii – 11lat oraz Holandii i Irlandii aż 12 lat.
Szkolnictwo średnie drugiego stopnia obejmuje kształcenie zawodowe lub ogólne - przygotowujące do studiów akademickich.
Uznając zróżnicowanie na obszarze swoich państw dążono jednocześnie do uznawalności posiadanego wykształcenia niezależnie od miejsca jego zdobycia. W połowie lat 80 podjęto w tym celu stosowne działania. Efektem tych prac było wprowadzenie aktu pod nazwą Dyrektywa Nr 89/48/EWG z dnia 21 grudnia 1988 r. dotyczącego ogólnego systemu uznawania kwalifikacji. System ten opiera się na zasadzie zaufania do rzetelności kształcenia odbywanego w poszczególnych państwach i określa procedurę jego uznawania. Decyzję w sprawie uznania kwalifikacji podejmuje państwo pobytu na wniosek zainteresowanego, który chce tu podjąć pracę. Wniosek rozpatruje komisja składająca się z 15 koordynatorów poszczególnych państw pod przewodnictwem przedstawiciela Komisji Europejskiej. W przypadku istotnych różnic w systemie kształcenia w danym zawodzie, Komisja może wymagać odbycia stażu adaptacyjnego, którego długość nie może być większa niż podwójna różnica między długością nauki kraju uzyskania wykształcenia, a kraju przyjmującego. Drugą formą weryfikacji wykształcenia jest egzamin kwalifikacyjny, który powinien obejmować elementy wykształcenia wymagane w państwie przyjmującym. Egzamin odbywa się w języku kraju przyjmującego.
Poza ogólnym systemem uznawania wykształcenia powstał system sektorowy, który obejmuje zawody: lekarza, pielęgniarki, położnej, stomatologa, weterynarza i wybrane czynności farmaceuty. Kształcenie w tych zawodach we wszystkich państwach członkowskich składa się z tych samych elementów, które szczegółowo określa dyrektywa wspólnotowa. Państwa członkowskie mają więc pewność, że zakres kształcenia jest jednakowy i dyplomy są uznawane automatycznie.
18 czerwca 1992 roku przyjęto Dyrektywę 92/51/EWG w sprawie drugiego ogólnego systemu uznawania kształcenia (jako uzupełnienie pierwszej) i doskonalenia zawodowego a następnie uzupełniono ją wraz z powstaniem UE i rozpoczętym procesem jej poszerzania.
Obie dyrektywy oraz późniejsze uzupełnienia wejdą do polskiego porządku prawnego wraz z przystąpieniem Polski do UE.
Na podstawie tych przepisów zostanie powołany krajowy koordynator ds. uznawania dyplomów na terenie Polski.
Podsumowując
Podsumowując problematyką sytuacji szkolnictwa i nauczyciela, stwierdzamy zatem, że UE nie tworzy jednolitego sytemu edukacji. Kwestie dotyczące edukacji w państwach członkowskich nie podlegają uregulowaniom wspólnotowym. Każde z państw realizuje własną politykę oświatową, wyznacza jej cele i kierunki i ustala jak będą kształceni jego obywatele. Wspólnota nie ingeruje w systemy edukacyjne, natomiast zachęca do współpracy. Jednym z aspektów tej współpracy jest umożliwianie kształcenia i podejmowania pracy w dowolnym państwie na terenie UE. Polityka edukacyjne Unii jest uregulowana Traktatem z Maastricht w art. 126, 127 i 308, na podstawie których za cel tej polityki przyjmuje się
v upowszechnianie wśród młodzieży poczucie integracji europejskiej
v nauczanie języków państw członkowskich
v popieranie wymiany studentów i nauczycieli
v rozwiązanie problemu uznawania dyplomów i okresów studiów.
Dla realizacji tych celów stworzono programy: Sokrates ( a w jego ramach Comenius, Erasmus, Grundtvig, Lingua, Minerva), Leonardo da Vinci, Młodzież oraz Tempus.
Lenisa