Marzena Pasek
Narkotyki!I CO DALEJ...
Warszawa 1998
Projekt graficzny okładki i strony tytułowej Piotr Wurst
Fotografia na okładce Piotr Wurst
Rysunki w tekście Marzena Pasek
Korekta Eugenia Dubelska
© Copyright by „Toret", 1998
Wydanie II zmienione Obj. ark. druk. 3,75
Wydawca
„Toret" Sp. z o. o. ul. Mszczonowska 6 01-254 Warszawa
Przygotowanie do druku Piotr Wurst
Druk i oprawa
„Toret" Sp. z o. o.
ul. Mszczonowska 6, 01-254 Warszawa
tel.: 36-80-80, 36-80-89; fax.: 36-80-81
•Książka sfinansowana przez Fundację „Etoh" ul. Mszczonowska 6 '"S554* 01-254 Warszawa
ISBN 83-907315-1-7
Uzależnienie to coś, co jest trudno przerwać. To znaczy, że trzeba coś robić nawet kiedy już się tego nie chce. Uzależnienie oznacza, że wszystko w życiu jest podporządkowane narkotykowi.
Uzależnienie to tragedia polegająca na tym, że człowiek sam, wbrew instynktowi samozachowawczemu, zwraca się przeciwko sobie i kieruje się w stronę śmierci.
(J. Mellibruda)
jakie ponosi każdy, kto zaczyna „zabawę z narkotykami". Ale nie ma cudów, prędzej czy później będzie musiał zacząć myśleć, chyba, że nie będzie miał czym...
Ludzi, sięgając po narkotyki, szukają łatwych rozwiązań. Bardzo często nastolatki, które „biorą", mówią, że robią coś wyjątkowego, że przez to stają się ludźmi o wiele ciekawszymi i rozwiniętymi. — To dziwne, przyjaciół, którzy nie brali traktowałem jak idiotów. Ja byłem mądrzejszy, bo paliłem marihuanę i ćpałem klej. Dzięki temu, mogłem ciągle myśleć o sobie, że jestem w porządku, że nic złego się nie dzieje. Nie potrafiłem, a może nie chciałem wykazywać się w inny sposób.
Narkotyczny „wirus" to bakcyl rezygnacji. Zarażony człowiek rezygnuje z możliwości rozwoju, rezygnuje z siebie i swojego życia.
Kryzysowe dojrzewanie
Do „zarażenia narkomanią" dochodzi najczęściej w wieku 13 - 18 lat. Dorośli nazywają ten okres „cielęcym wiekiem", medycy - „burzą hormonalną", psychologowie natomiast mówią wtedy o „kryzysie tożsamości".
Kryzys oznacza załamanie się pewnej rzeczywistości. W miarę prosty świat dziecka zaczyna się rozpadać, coraz mniej jest miejsca na beztroskie zabawy, dochodzą obowiązki i odpowiedzialność za to, co się robi. Nastolatek przestaje wierzyć bezkrytycznie w to, co mówią rodzice. Chce sam wszystko sprawdzić na własnej skórze, mieć własne zdanie, poglądy i tajemnice.
Dojrzewanie to okres buntu i poszukiwania własnego stylu życia. Rodzi się coraz więcej pytań typu: kim naprawdę jestem? Po co żyję? Jak odbierają mnie inni ludzie? Aby znaleźć odpowiedź na te pytania trzeba odbyć długą, często męczącą podróż.
Przypominać to może nieraz wyprawę przez niebezpieczną dżunglę, w którą młodzi podróżnicy wybrali się bez map i kompasów. Wprawdzie dorośli przewodnicy udzielali im różnych rad, dawali mapy do rąk, lecz oni twierdzili, że sami sobie poradzą, że „nie jest źle" i Jakoś to będzie". Widać sami muszą przekonać się na czym polega niebezpieczeństwo takiej podróży, jakie czyhają na nich pułapki i niebezpieczeństwa.
Wiele osób gubi się na tej drodze, nie dociera do celu podróży, bo w którymś momencie zabrakło im wiary w siebie. Napotkali przeszkody i stracili wiarę, że są w stanieje pokonać. Załamali się.
Są też tacy, którzy stwierdzili, że to niezła zabawa, że nie będą dalej wędrować tylko zostają w dżungli. „Po co iść dalej i się męczyć? - mówią - Nie ma sensu iść dalej. Kiedy będzie mi źle, to coś wypiję lub połknę tabletkę. Kto by się przejmował jakimiś dorastaniem"?
Część osób dociera jednak do końca podróży. Kiedy wychodzą z „dżungli" są już innymi, dojrzałymi ludźmi. Nauczyli się jak pokonywać problemy, jak być niezależnym i jak decydować o sobie. Nie zrezygnowali z poszukiwań mimo różnych pułapek i pokus. Pod koniec podróży
6
wiedzieli czego chcą: teraz mogą mieć ciekawą pracę, dobrą szkołę, oraz ludzi, na których mogą liczyć.
Dlaczego o tym piszę? Bo ludzie, którzy zaczynają brać narkotyki zatrzymują się na pewnym etapie rozwoju i tracą wiele możliwości. Okres dorastania, który nazwałam „wyprawą przez dżunglę" to tak naprawdę wyprawa w dorosłość. Jeżeli ktoś w tym czasie nie nauczy się, jak radzić sobie w trudnych sprawach, co robić, aby czuć się wartościowym, jak spędzać czas, będzie miał poważne kłopoty w późniejszym czasie.
Jeżeli ktoś denerwuje się przed pierwszą randką, wypala papierosa lub marihuanę i to mu na chwilę „pomaga", jest duże prawdopodobieństwo, że zrobi tak przy kolejnym spotkaniu ze swoją sympatią. Straci szansę nauczenia się w sposób naturalny panowania nad emocjami czy też radzenia sobie ze stresem. To tak jak z dzieckiem, za którego rodzice codziennie odrabiają zadanie z matematyki. Kiedy przychodzi Wielki Sprawdzian, dziecko jest bezradne, zrozpaczone i... po prostu głupie.
Nastolateki narkotyki
Okres dorastania, to czas kiedy człowiek zmienia się fizycznie i psychicznie. Jeżeli w tym momencie nastolatek zaczyna brać narkotyki,
7
jego dorastanie zostaje w pewien sposób zaburzone. Aby lepiej zrozu-mieć w jaki sposób narkotyki zaburzają normalny wzrost, wyobraź sobie komputer odpowiednio zaprogramowany. Kiedy go uruchamiasz, na ekranie pokazują się pewne wyrazy, cyfry, teksty — zawsze w określonym porządku. Wystarczy jednak, że w komputerze pojawi się wiruĘ, a cały układ zaczyna się po prostu war lic. Komputer nie słucha komend, kasuje teksty, robi coś nieoczekiwanego jakby rządził się własnym, dziwnym programem. Podobnie może reagować twój mózg na narkotyki. Kiedy dostaną się do organizmu, zaburzaj ą j ego naturalny rytm, zmieniają komórki, myśli i zachowanie.
(^029»narkotyki
Narkotyki. Wszyscy o tym mówią. Mówią różne rzeczy. W niektóre z nich wierzysz, w inne me. Chętniej uwierzysz koledze, który opowiada nieprawdopodobne rzeczy niż nauczycielowi czy rodzicom mówiącym o faktach.
Poglądy młodych ludzi na narkotyki, bardzo często opierają się na stereotypach, mitach i są po prostu wytworem czyjejś wyobraźni. Np. opowieści o tym jak narkotyk „pomaga" rozwijać osobowość. O tym jak bardzo błędne jest to przekonanie, świadczą prace artystów, którzy sięgnęli po narkotyk. Ich moc twórcza bardzo szybko zamieniła się w niemoc, w pracach powtarzały się ciągle te same elementy, wypalony i umęczony mózg nie był w stanie stworzyć nic nowego. No właśnie, mózg. Pewnie wiesz, że o tym kim jesteś, jak się zachowujesz, co czujesz i robisz decyduje twoja psychika, mówiąc dokładniej, to coś, co nazywamy mózgiem.
Mózg to ogromna ilość komórek nerwowych, neuronów oraz połączeń między nimi. To właśnie decyduje o tym, że jesteśmy ludźmi. Mózg kontroluje wszystko to, co robimy: oddychanie, jedzenie, naukę, odczuwanie przyjemności itd. Daje nam możliwość decydowania o swoim życiu, pozwala na podejmowanie decyzji i wyborów. Tego typy umiejętności odróżniają człowieka od zwierząt.
Oczywiście są rzeczy o których możemy decydować, które możemy wybrać, są jednak takie, na które nie mamy wpływu. Np. nie możemy nie oddychać. Nawet jeżeli wstrzymasz oddech na chwilę, to i tak w końcu zaczniesz łapać powietrze. Możesz próbować nie spać przez jakiś czas, lecz prędzej czy później, gdy będziesz zmęczony mózg sam wyda polecenie o śnie. Dlaczego tak się dzieje? Aby to zrozumieć, musisz zapoznać się nieco bliżej z pracą mózgu i jego budową.
8
Mózg człowieka można porównać do dwupiętrowego budynku. Na dolnym piętrze, znajdują się ośrodki kontrolujące nasze podstawowe potrzeby i popędy. Jeżeli odczuwasz głód lub pragnienie, jeden z ośrodków dolnego piętra wydaje polecenie: „znajdź jedzenie, zjedz coś". Kiedy już zaspokoisz głód, pojawia się przyjemne uczucie nasycenia.
MÓZG
PIĘTRO GÓRNE
PIĘTRO DOLNE
PIEŃ MÓZGU
Na granicy między piętrem dolnym a górnym leży ośrodek przyjemności. To miejsce, które pozwala odczuwać satysfakcję i zadowolenie z dobrego jedzenia, muzyki czy odpoczynku.
Górne piętro naszego mózgu zajmuje się kontrolowaniem myśli, zbieraniem informacji, uczeniem się nowych rzeczy, wydawaniem komend, podejmowaniem decyzji, widzeniem, czuciem, słyszeniem.
Można by powiedzieć, że człowiek posiada niejeden lecz dwa mózgi. Jeden, który pomaga mu zrozumieć świat, drugi, który pozwala przeżyć, zatroszczyć się o swoje podstawowe potrzeby: jedzenie, spanie, oddychanie.
Czasem między dwoma piętrami dochodzi do nieporozumień. Pewnie przypominasz sobie, sytuacje, kiedy musiałeś się czegoś pilnie nauczyć, bo następnego dnia była klasówka. Planowałeś „kuć" do późnej nocy lecz twoje powieki robiły się coraz cięższe, aż w końcu zasnąłeś nad książkami.
Dlaczego? Dolna część twojego mózgu okazała się silniejsza od górnej, potrzeba snu była silniejsza niż nauka. Nie mówię już o tym, że sen był przyjemniejszą perspektywą niż powtarzanie regulek. Twój ośrodek przyjemności wysłał sygnał i całe ciało poczuło przyjemne rozleniwienie. Zresztą, wiele innych rzeczy pobudza ośrodek przyjemności np. chłodny napój w upalny dzień, ciepło kołdry w zimową noc, miękkie łóżko, gdy jesteś zmęczony lub ulubiona muzyka. To są naturalne przyjemności pomagające przetrwać i cieszyć się z życia.
Zdarza się jednak, że człowiek pobudza swój ośrodek przyjemności w sztuczny sposób np. przez alkohol lub narkotyki. Problem w tym, że nie jest to naturalny i zdrowy sposób, prędzej czy później zaczynają pojawiać się efekty uboczne takiego działania.
9
Narkotyki sprawiają, że mózg zaczyna sam sobie szkodzić. Potrzeba odczuwania przyjemności z narkotyków staje się po pewnym czasie silniejsza niż potrzeba odczuwania naturalnego zadowolenia np. z jedzenia czy spania. Oszukany mózg myśli, że to narkotyk jest mu potrzebny, nie zaś jedzenie czy spanie. Chce heroiny zamiast pożywienia, amfetaminy zamiast wypoczynku. Narkotyk zmienia pracę mózgu. Im dłużej jest zażywany, tym większe są takie zmiany.
Z pewnością wiele razy słyszałeś o komórkach mózgowych. Mózg składa się z bilionów takich komórek, które połączone są ze sobą specjalnymi mostkami zwanymi synapsami. Aby jedna komórka mogła przekazać informację drugiej, wiadomość musi przejść przez synapsę. Oczywiście przekazywanie informacji dokonuje się dodatkowo za pośrednictwem różnych substancji chemicznych, które przechodzą przez „mostki" - synapsy.
Mówiąc w dużym uproszczeniu, synapsy w zdrowym mózgu są otwarte i czyste, przenoszone informacje nie napotykają żadnych przeszkód. W mózgu osoby, która pali marihuanę, zaczyna pojawiać się związek chemiczny zwany THC (jeden ze składników marihuany i haszyszu), który kumulowany jest między komórkami. Synapsy pod wpływem THC rozciągają się i tracą swoją elastyczność. Kiedy jedna komórka próbuje przesłać wiadomość drugiej przez most, napotyka przeszkodę: rozciągnięte synapsy mają kłopoty z szybkim przekazaniem informacji, dlatego też palacz marihuany wolniej myśli i ma kłopoty z koncentracją.
Uzależnienie oznacza, że tylko narkotyk jest w stanie pobudzić ośrodek przyjemności. Wszystko inne: muzyka, miłość, satysfakcja, relaks wydaje się bezwartościowe. Uzależniony człowiek przestaje troszczyć się o swoje potrzeby, troszczy się tylko o kolejną porcję narkotyku. Zdrowy mózg ma możliwość dokonywania wyborów, podejmowania decyzji. Oszukany narkotykami mózg traci tego typu umiejętności. Człowiek przestaje troszczyć się o samego siebie, o swoje życie.
Czyje5te/T»LłZcileżn»ony?
Z pewnością nie raz widziałeś w telewizji lub na ulicy narkomana. Był chudy, chory, brudny, ledwo trzymał się na nogach. „Nie, nie dopuszczę, aby ze mną stało się coś podobnego" - myślałeś wtedy. Nawet jeżeli palisz marihuanę czy bierzesz amfetaminę, myślisz: „nie zostanę narkomanem, jestem zbyt ostrożny i silny, wiem kiedy przestać". Powtarzasz to sobie codziennie jak modlitwę i w to wierzysz. Nawet nie wiesz, kiedy twoje dawki wzrastają i już sam skręt przestaje wystarczać.
Z czasem pierwszą myślą, która przychodzi ci do głowy zaraz po przebudzeniu, jest: „jak i gdzie można dostać narkotyk?". Szkoła, dom, praca i znajomi — wszystko to traci na wartości wobec cudownego „leku";
trawki, LSD, czy amfetaminy. Jak do tego doszło?.
10
Zaczyna się niewinnie: „Spróbuj, od tego jeszcze nikt nie umarł" — namawiają koledzy. „Będziesz się lepiej bawić, wyluzujesz się lub napiszesz klasówkę bez kłopotów"-kuszą. Próbujesz i bardzo szybko znajdujesz się w gronie tych, którzy przeżyli swój pierwszy „odlot". Jeżeli za pierwszym razem nie było zbyt cudownie, powtarzasz eksperyment. W końcu wiesz już jak czuje się człowiek „nagrzany", zaspokoiłeś ciekawość i stwierdziłeś, że te wszystkie historie o narkotykach są mocno przesadzone.
Mało tego - na wszystkich innych, którzy nie przeszli takiej inicjacji, patrzysz z góry, z pewną wyższością. Czujesz się panem samego siebie, kontrolujesz sytuację, nawet nie myślisz o czymś takim jak uzależnienie.
Tymczasem — zupełnie niepostrzeżenie — nauczyłeś się, że w chwilach stresowych, przy dużych kłopotach można na chwilę o nich zapomnieć biorąc narkotyk. Lub też inaczej: że dobra zabawa w czasie towarzyskiej imprezy zaczyna się dopiero wtedy, gdy wypijesz trochę więcej alkoholu lub zapalisz marihuanę.
Bardzo szybko pojmujesz to nowe równanie:
- JA + narkotyk = zapomnienie / dobra zabawa / mniejszy lęk Lecz tak naprawdę to równanie wygląda zupełnie inaczej:
- Ja + narkotyk = kłopoty/ konflikty/ koniec szkoły/ uzależnienie
Zaczynasz oszukiwać swój mózg i wszystkich dookoła. Wierzysz, że narkotyk nie jest dla ciebie czymś niebezpiecznym i po pierwszym, zabawnym eksperymencie, chcesz „eksperymentować" dalej.
W każdej następnej tego typu sytuacji, pierwszą rzeczą o której pomyślisz będzie narkotyk. Przestaniesz szukać innych, naturalnych rozwiązań. To, czy będziesz w stanie rozluźnić się, zapomnieć o kłopotach lub zdać pomyślnie egzamin, uzależnisz od paru chemicznych substancji.
Jeżeli narkotyków nie będzie, zaczniesz się niepokoić, będziesz mieć kłopoty ze skupieniem się, z dobra zabawą i kontaktem z innymi ludźmi. Będziesz się nudzić, wściekać, denerwować. Zaczniesz się uzależniać psychicznie.
Im dłużej ktoś bierze narkotyki, tym bardziej przyzwyczaja do tego swój mózg, a w konsekwencji przyzwyczaja się cały organizm (mówi się wtedy o uzależnieniu fizycznym).
Wiele osób, z którymi rozmawiałam, uważało, że nie są uzależnione ponieważ w każdej chwili mogą przestać palić marihuanę lub brać amfetaminę. Przestawali na parę dni i wydawało im się, że nie mają większych problemów. Może byli trochę bardziej podenerwowani, rozkoja-rzeni, ale nie przeżywali żadnego głodu. W związku z tym, byli przekonani, że nic złego się nie dzieje, że nie są uzależnieni... palili więc dalej lub zażywali amfetaminę. Nie bolały ich przecież mięśnie ani głowa, nie mieli gorączki, ani biegunki więc wszystko według nich było w porządku. Nie zwracali uwagi na coś takiego jak rozkojarzenie czy przewijające się przez głowę coraz bardziej natrętne myśli o narkotykach. Uważali, że nie byli uzależnieni, bo nie wystąpiły u nich typowe objawy głodowe. Tymczasem uzależnienie fizyczne czyli bóle mięśni, gorączka czy
11
wymioty, gdy odstawia się narkotyk, występuje głównie u osób zażywających kompot czy heroinę. Marihuana, amfetamina, kokaina znacznie słabiej uzależniają ciało, jednak z ogromną siłą potrafią opanować psychikę.
I to jest istotą uzależnienia: po pewnym czasie, ktoś myśli, że najlepsze co może zrobić, to wziąć narkotyk. Nawet jeżeli przestanie na parę dni, to szybko do tego wraca, bo mu się to podoba, bo może się na chwilę „zamulić" i nic nie czuć lub sztucznie wywołać inne uczucia. Gdyby nie był uzależniony, to rzuciłby to raz na zawsze, bez powrotów „co jakiś czas".
Oszacuj 5a/r»
Jeżeli eksperymentujesz z narkotykami lub zażywasz je od czasu do czasu, spróbuj podsumować miniony tydzień. Ile wziąłeś? Wpisz w poszczególne kratki ilość narkotyków jakie wziąłeś w poszczególnych dniach.
Tydzień: od. .do. Rodzaj narkotyku:
Na przykład:
Tydzień: od 5 maj a do 12 fnc(j a Rodzaj narkotyku: marihuana -jointy
Są też inne sposoby szacowania stopnia uzależnienia, np. ankieta. Zaznacz „x" te zdania, które ciebie charakteryzują. ...... W ostatnim czasie (dwóch miesięcy) biorę częściej narkotyki.
...... W szkole pogorszyły mi się stopnie.
....... Zmieniłem grupę przyjaciół. Coraz częściej przebywam z osobami
biorącymi narkotyki. ....... Mam coraz więcej długów, kradnę pieniądze.
....... Biorę, aby się rozluźnić, poczuć przyjemnie.
....... Coraz częściej opuszczam szkołę.
....... Zauważam zmiany w swoim samopoczucie, jestem drażliwy, spięty.
....... Coraz częściej w ciągu dnia myślę o narkotykach.
....... Mam kłopoty w dotrzymywaniu zobowiązań.
....... Kłamię przed innymi, zatajam prawdę jeśli chodzi o narkotyki.
....... Myślę: kontroluję sytuację.
....... Mam silną wolę to się nie uzależnię.
....... Nie biorę przecież codziennie.
....... Nie daję sobie „w żyłę", nie jestem więc uzależniony.
12
Jeżeli zaznaczyłeś więcej niż 4 zdania, jesteś w poważnej sytuacji. Jeżeli jest ich trochę więcej, koniecznie z kimś o tym porozmawiaj i zgłoś się do poradni uzależnień. To ostatni dzwonek!
Jak na Karuzeli
Branie narkotyków przypomina jazdę na karuzeli, z której nie można wysiąść. Na początku wydaje się to fajne i ekscytujące, jednak po jakimś czasie zaczyna się robić niedobrze. Problem w tym, że nie można zsiąść kiedy się tylko chce. Rozpędzona karuzela unosi amatora przygód tak długo, aż ktoś z zewnątrz nie podejdzie i nie wyłączy urządzenia. Tym kimś z zewnątrz mogą być rodzice, terapeuci, przyjaciele. W bardzo niewielu przypadkach jest to sama osoba uzależniona.
Dlaczego? Bo będąc pod wpływem narkotyków, nie potrafi ona kontrolować swojego życia.
Człowiek uzależniony czasem zdaje sobie sprawę z tego, że narkotyk powoduje jego kłopoty, niszczy zdrowie, doprowadza do konfliktów z prawem i bliskimi mu ludźmi. Dziwnym jednak trafem, zamiast przestać brać, bierze coraz więcej.
To tak jak w rozmowie Małego Księcia z Pijakiem:
— Co ty tu robisz?
—Piję-
— Dlaczego pijesz?
— Aby zapomnieć.
— O czym zapomnieć?
— Zapomnieć, że się wstydzę.
— (zapomnieć, że się boję, że mam kłopoty, że się nudzę)
— Czego się wstydzisz?
— Wstydzę się, że piję - zakończył Pijak i pogrążył się w milczeniu.
...
rutkowska-j