trenuj-psychike-jak-cialo.pdf
(
248 KB
)
Pobierz
Trenuj psychikę jak ciało
Rok:
Wydawnictwo:
Miejsce wydania:
wywiad z dr Janem Blecharzem, psychologiem sportu, członkiem eki
Dr Jan Blecharz z krakowskiej Akademii Wychowania Fizycznego, psycholog sportu, od trzech
lat pracujący z Adamem Małyszem, od czterech - z parą łyżwiarzy - Dorotą Zagórską i
Mariuszem Siudkiem, opiekujący się też strzelcami (m.in. Renatą Mauer), wcześniej kadrą
koszykarek czy gimnastyczką Teresą Folgą.
Małgorzata Mrowiec: Czy uprawia Pan sport? To przydaje się w pracy psychologa
sportu?
Dr Jan Blecharz:
Psycholog sportu powinien znać sport, nie tylko jako kibic: powinien rozumieć
istotę sportu, podstawy treningu sportowego, gdyż to pozwala zrozumieć problemy, które
występują w trakcie treningu, zawodów. Sam trochę biegam. Uczestniczę też w niektórych
treningach sportowców, z którymi współpracuję; nawet z kierowcą rajdowym Leszkiem Kuzajem
wsiadłem do jego samochodu - modliłem się przed każdym zakrętem, żeby to nie był mój
ostatni zakręt w życiu, ale też ten przejazd pozwolił mi poznać problemy zawodnika. Od dziecka
pasjonowałem się sportem, kibicowałem, pod koniec szkoły podstawowej uprawiałem
kolarstwo, a w szkole średniej i na studiach - lekkoatletykę. Nie miałem większych osiągnięć,
ale z tego, że trenowałem, spotykałem się z zawodnikami, którzy uprawiali sport na poziomie
reprezentacji Polski, że miałem wśród nich kolegów - zrodziło się moje zainteresowanie. Będąc
na IV roku psychologii na Uniwersytecie Jagiellońskim postanowiłem napisać pracę
magisterską z psychologii sportu. Zdziwiłem tym nauczycieli akademickich, miałem problemy ze
znalezieniem promotora...
Dlaczego? Nikt się tym nie zajmował?
W tych czasach - a kończyłem studia w 1978 r. - psychologia sportu była jeszcze w powijakach.
Wcześniej, w latach 60., panowała fascynacja techniką. Uważano, że ten, kto lepiej opanuje
technikę w danej dziedzinie sportu, będzie miał przewagę nad rywalami. Ten okres zaowocował
wieloma nowinkami w sporcie, choćby dwuręczny bekhend w tenisie. Ale okazało się, że bardzo
dobre przygotowanie techniczne nie zawsze gwarantuje zwycięstwo. Więc lata 70. - fascynacja
fizjologią, wydolnością organizmu. Ten okres przyniósł m.in. wprowadzanie treningu
wysokogórskiego. Ale znów okazywało się, że nie zawsze świetnie przygotowani technicznie i
wydolnościowo - wygrywają. Dlatego w latach 80. zwrócono się ku psychologii.
Jakie jest zadanie psychologa w sporcie?
Pracuje nad tym, by zawodnik osiągnął swoją pełną dyspozycyjność psychiczną na konkretny
1/6
Trenuj psychikę jak ciało
termin, moment - na start olimpijski, na zawody. Poziom w sporcie wyczynowym jest dziś
szalenie wyrównany i często to czynnik psychiczny decyduje o zdobyciu medalu. W chwili startu
zawodnik musi więc być w pełnej dyspozycyjności, zaprezentować najlepsze z możliwych
wykonań (pick performance). Potrzebny jest do tego trening umiejętności psychologicznych,
które nasz zawodnik będzie mógł wykorzystać do lepszej koncentracji, do osiągnięcia stanu
psychofizycznego, który nazywamy stanem flow (przepływ). To stan optymalnej gotowości
umysłu, systemu nerwowego do wykonania danej czynności. Uwaga jest skoncentrowana tylko
na tych informacjach, które są istotne do wykonania czynności, istnieje idealny przepływ
informacji pomiędzy umysłem a ciałem. Rzeczy dzieją się jakby same, automatycznie -
obserwatorom wydaje się, że zawodnik wykonuje działania sportowe bez większego wysiłku, z
lekkością.
Jak sportowiec dochodzi do tego?
Psychikę można trenować, jak ciało. I tą drogą zawodnik musi posiąść umiejętność kontroli
własnych stanów emocjonalnych, opanowania się, musi zdobyć zdolność koncentracji i musi
mieć rozbudowaną pewność siebie, zaufanie do siebie i własnych możliwości.
Jak tu kontrolować emocje, gdy staje się na szczycie skoczni narciarskiej i odczuwa
zwykły ludzki lęk przed upadkiem, urazem, śmiercią?
Wielokrotnie byłem na szczycie rozbiegu, także na skoczniach mamucich - to robi duże
wrażenie (nie, nie skoczyłem - próbowałem tego tylko w dzieciństwie, na skoczniach
terenowych, gdzie mój rekord wynosił kilka metrów). Stresujące jest też to, że w skokach
narciarskich, w odróżnieniu od innych dyscyplin, czynności rozpoczętej nie można przerwać, nie
można zawrócić: gdy skoczek odepchnie się od belki - musi jechać, wykonać skok. Po wyjściu z
progu rzuca się głową do przodu w przestrzeń, przy równoczesnym odwodzeniu rąk do tyłu, nie
widząc miejsca, gdzie wyląduje - a więc wbrew instynktowi samozachowawczemu. Zawody
odbywają się na obiektach o różnych parametrach, przy zmieniających się warunkach
atmosferycznych. Dlatego skoczek startując musi się przełączyć tylko na to, co ma zrobić.
Powinien być wyzwolony: swobodny w swoim ciele, sylwetce i mieć swobodną psychikę.
Jakie techniki panowania nad psychiką zaleca Pan sportowcom?
Trening zaczynamy od pracy z ciałem, umiejętności wczuwania się w to, co dzieje się w naszym
organizmie oraz angażowania w dany ruch tylko tych mięśni, które są niezbędne. Na początku
uczę zasad relaksacji, rozluźniania się. Np. relaksacji mięśniowej, progresywnej, polegającej na
naprzemiennym napinaniu i rozluźnianiu danych mięśni, wczuwaniu się w płynące z nich
odczucia i osiąganiu w ten sposób stanu relaksu (gdy sztywnieje kark i barki, unieść barki do
góry, przytrzymać, następnie rozluźnić - po kilkakrotnym powtórzeniu ćwiczenia mięśnie się
rozluźniają; to samo z mięśniami pleców, klatki piersiowej, nóg) lub relaksacji przez oddychanie
torem brzusznym, przeponowym (głęboki wdech nosem, parcie na przeponę, przytrzymać ok. 2
sekund i wypuścić powietrze ustami; oddechów wykonujemy 4-5, nie więcej, by nie wywołać
reakcji hiperwentylacji, oddychania na zapas, co może skutkować np. zawrotami głowy). Sam
ruch jest dobrą formą niwelowania dużego pobudzenia, z tym, że musi to być wysiłek
umiarkowany (szybki marsz, wolny bieg), pozbawiony cech rywalizacji i atakowania naszego
2/6
Trenuj psychikę jak ciało
ego. Obok tych technik dla wewnętrznego spokoju zawodnika jest ważne, by w domu sprawy
się układały, by miał wsparcie. Nieraz moja praca jest nakierowana na trenera, bo i on musi
posiadać umiejętność własnej kontroli emocjonalnej; jeśli panikuje, drży z emocji - nie będzie
dobrze oddziaływał na zawodnika, na zespół.
Gdy zawodnik uspokoi już ciało, jak ma uspokoić myśli?
Prof. Henschen, szef psychologów amerykańskich, zwykł mówić: "odetnij sobie głowę". To
znaczy: zrób wszystko, żeby twoja głowa nie przeszkadzała twojemu dobrze przygotowanemu,
wytrenowanemu ciału. Myśli, często destrukcyjne: co będzie, jeśli mi się nie powiedzie, albo: jak
jestem postrzegany przez otoczenie - rozpraszają uwagę.
Słynne na cały świat są relaksacyjne kasety Adama Małysza: na jednej stronie muzyka,
na drugiej coś Pan mówi...
Jedne służą mobilizacji, inne relaksowi po zadaniu. Dobór muzyki często pozostawiam
zawodnikowi, potem wspólnie przesłuchujemy, czy się nadaje. Ważne, by miała jednolity
charakter, była bez dysonansów, bo to rozbija koncentrację - nie potrafimy być jednocześnie
weseli i smutni. Dobiera się nawet muzykę do konkurencji. Mogą to być też odgłosy natury:
puszczy, dżungli, morza. W okresie świątecznym wykorzystywaliśmy kolędy. Na drugiej stronie
kaset są już elementy bardzo osobiste treningu mentalnego i każdy zawodnik ma tu swoje
tajemnice. To wypowiadane kwestie, do których zawodnik się przyzwyczaja, chce je posiadać
jako własność. Gdy kiedyś Adam zakończy karierę może je ujawni, a wtedy okaże się, że
wielkość jest w prostocie. Nie mogę tu wszystkiego zdradzić, bo moje metody to wynik lat pracy.
Pana praca polega też na towarzyszeniu sportowcom, doradzaniu.
Wspólnie rozwiązujemy problemy - podczas rozmów nie tylko gabinetowych, na spacerach, na
boisku, na skoczni. Zaprzyjaźniamy się. I zawsze im mówię: musisz mieć jakąś filozofię tego, co
robisz. W sporcie jest ważne, by nadać sens zwycięstwu, ale też zrozumieć i nadać sens
porażce. To niekiedy ważniejsze: wykorzystać moment porażki do rozwoju osobistego, do
zbudowania motywacji do nowego działania. I wtedy też trzeba być z zawodnikiem: kiedy
doznaje kontuzji, nie wie, czy z tego wyjdzie, przeżywa załamanie - rehabilitacja musi być
fizyczna, ale i psychiczna.
Uczy Pan zdobywania pewności siebie. Jak sam Pan do niej doszedł?
W mojej rodzinie była atmosfera akceptacji i miłości dzieci - ale równocześnie atmosfera
rozumnej swobody: trzeba było sobie radzić w sytuacjach życiowych, były stawiane wymagania
- przez to musiałem dość wcześnie osiągnąć samodzielność. To, jaką pewność siebie mamy,
zależy właśnie m.in. od wychowania. Lepiej jest wychowywać przez pozytywy, wskazywanie, co
jest w nas dobrego. Potem pozostaje praca nad sobą. Ważne jest przeświadczenie, że od nas
dużo zależy. I tego uczę podopiecznych: to ty decydujesz - nie sprzęt, warunki atmosferyczne;
to ty musisz się do nich dostosować, zaradzić. Pewność siebie zdobywają przez solidny trening.
Ale też cały zespół, który pracuje z zawodnikami, decyduje o tym, że są pewni tego, czego się
3/6
Trenuj psychikę jak ciało
nauczyli, są pewni metod.
Gdy jest Pan proszony o konsultację, pomoc - od czego zaczyna Pan swoją pracę?
Od obserwacji. Obserwuję, jak wygląda trening, jakie procesy psychiczne są zaangażowane.
Rozmawiam z zawodnikiem, trenerem, żeby poznać historię kariery sportowca, poziom, jaki
prezentuje, dowiedzieć się, jak znosi stres startowy. Potem badania diagnostyczne:
aparaturowe, kwestionariuszowe. Na koniec wspólnie formułujemy problemy, które są do
rozwiązania (np. problemy techniczne zawodnika, kłopoty z koncentracją uwagi, problemy w
komunikacji na linii zawodnik-trener).
Gdy, jak w wypadku skoków narciarskich, pracuje cały zespół, pewnie powstaje
kompleksowy plan pracy.
Psychologia z fizjologią są ściśle powiązane, wszystkie procesy psychiczne mają podłoże
fizjologiczne, a to, że przeżywamy pewne stany emocjonalne ma przełożenie na naszą
fizjologię. Niczego sam psycholog ani sam fizjolog nie załatwi. Wspólnie ustalamy kierunki
działań, wprowadzamy innowacje, gdy zawodnik podnosi swój poziom. Czasem dyskusje mają
charakter "burzy mózgów". Istotna dla wyniku pracy jest też dobra atmosfera w zespole i
wzajemny szacunek.
Wpaja Pan zawodnikom, że nie nagrody są najważniejsze, ale jak najlepsze wykonanie
zadania. Tyle razy słyszeliśmy tej zimy spokojne: "oddałem dobry skok".
Wychodzę z założenia, że to, co się robi, powinno się robić dobrze. Nie myśleć o nagrodzie, że
musi być już. To jest cechą wielkich mistrzów, że dla nich nagroda może poczekać. Ona
przyjdzie prędzej czy później, jeśli będziesz bardzo dobry, pojawi się niemal mimochodem.
Pracuje Pan z zawodnikiem tak, by dał z siebie wszystko, uzyskał rekordowe rezultaty.
Po tym zostawia go Pan samemu sobie?
Moja praca to nie jest żadne psychoanalityczne grzebanie w głowach. Pomagam sportowcom
zrozumieć samych siebie i by rozwijali się jako ludzie. Dążę do tego, żeby nie uzależnić
zawodnika od siebie, ale by on stawał się coraz bardziej samodzielny. Żeby przekonał się, że to
nie ja skutkuję, ale ćwiczenia, których go nauczyłem. Zawsze dbam, by przygotowywał się do
zakończenia kariery i by wtedy nie odczuwał pustki, wiedział, co ze sobą zrobić. Nie może być
odizolowany od normalnych sytuacji, problemów, bez przystosowania społecznego. Sport zaś
jest kapitalną szkołą umiejętności, które stają się naszą własnością, i które możemy
spożytkować nie tylko na jednych zawodach. Zdobyta umiejętność koncentracji czy pewność
siebie mogą być przydatne w każdej działalności: studentowi, który idzie na egzamin,
biznesmenowi, który ma zaprezentować swój program, wynalazcy, który coś projektuje,
lekarzowi, pilotowi. Na Zachodzie wiele firm z chęcią zatrudnia byłych sportowców. Dlatego, że
są przyzwyczajeni do systematyczności wymaganej w treningu, dyspozycyjności.
Przeżywa Pan sukcesy i dołki formy podopiecznego?
4/6
Trenuj psychikę jak ciało
Muszę się przed tym bronić, tak jak zawodnicy muszę posiadać umiejętność zachowania
równowagi. Jak każdy mam momenty zachowania bardziej emocjonalnego, ale nie wymyka mi
się to spod kontroli.
Czy kiedyś przestaje Pan być potrzebny sportowcom?
Moim ideałem jest doprowadzić do tego, by stawali się coraz bardziej samodzielni i coraz mniej
mnie potrzebowali. Największe zadowolenie odczuwam, gdy stajemy się partnerami i moja
praca sprowadza się do doradztwa.
Dla każdego zawodnika ma Pan dobre metody - a przecież nie każdy zostaje mistrzem.
Może tak naprawdę liczy się talent?
Nasz mistrz Adam Małysz był zawsze talentem: dwa lata, trzy lata temu... Ale dwa lata temu
zdarzało mu się nie wchodzić do 50., rok temu dopiero druga połowa sezonu napawała
optymizmem. Bo na to, by ktoś osiągnął mistrzostwo, musi być spełnione wiele czynników.
Faktem jest, że w tym sezonie szczególnie skupiliśmy się na Adamie. Ale nie powiedziane, że
ktoś z pozostałych skoczków, przy odpowiednim treningu fizycznym i psychicznym - w
przyszłym sezonie nie błyśnie. Chodzi o to, by ujawniać talent, potencjał, który w nas drzemie.
Często go mamy, ale nie wierzymy w siebie, nie podejmujemy działań - bo np. od dziecka nam
mówiono: "znaj swoje miejsce w szeregu". Ale zdarzają się w końcu sytuacje w życiu, kiedy
nagle okazuje się: "ojej, ja to mogę osiągnąć, to jest dla mnie".
Czy teraz właśnie w Panu nie ujawnił się taki potencjał? Jest Pan dziś najbardziej
znanym psychologiem w Polsce.
Hmm... (uśmiech pod wąsem). Nie najbardziej znanym, może jednym z najbardziej w tym
momencie popularnych. Cieszę się z sukcesów podopiecznych, ale staram się wyrabiać w
sobie postawę służebności - jestem po to, by pomagać innym w wydobywaniu ich potencjału.
Popularność mistrza Małysza dosięgła i Pana.
Owszem, przychodzą ludzie, piszą do mnie listy, e-maile - z prośbą o poradę. Muszę też już
skończyć z wywiadami, by zająć się pracą na uczelni.
Sukcesy przyszły u Pana trochę późno... Czy do siebie nie potrafił Pan zastosować
swoich metod, które kreują mistrzów?
Rzeczywiście, po magisterium na UJ zrobiłem jeszcze doktorat z psychologii, ale można by się
zastanowić, czemu jeszcze nie jestem profesorem i na AWF od 23 lat zajmuję to samo biurko.
Przyczyna w części leży w tym, że zawsze ciągnęło mnie do praktyki, oprócz tego, że jestem
psychologiem, jestem też trenerem odnowy biologicznej. Ale teraz osiągnięcia w praktyce
zmobilizowały mnie i chciałbym swoje działania sfinalizować habilitacją. Mam już pomysł
badawczy: chcę się zająć problematyką uwagi w różnych dyscyplinach sportu, możliwością jej
kształtowania.
5/6
Plik z chomika:
Polcia7
Inne pliki z tego folderu:
Emocje i ich wpływ na efektywność startów młodego sportowca(1).pdf
(87 KB)
artykul_1370.rtf
(29 KB)
poznaj_siebie_i_wygraj.pdf
(330 KB)
Poziom lęku wyznacznikiem strategii radzenia sobie z stresem(1).pdf
(177 KB)
skoncentruj_sie.pdf
(256 KB)
Inne foldery tego chomika:
2014
Bieganie
Dietetyka i suplementacja
Fizjologia
Kolarstwo
Zgłoś jeśli
naruszono regulamin